Η Ερευνητική Μονάδα Αρχαιολογίας (ΕΜΑ) του Πανεπιστημίου Κύπρου, η πρώτη ερευνητική μονάδα του ιδρύματος, ιδρύθηκε το 1991 με απόφαση της Κυπριακής Κυβέρνησης κατόπιν θέσπισης σχετικής νομοθεσίας από τη Βουλή των Αντιπροσώπων, με σκοπό την έρευνα και τη διδασκαλία του αρχαίου πολιτισμού της Κύπρου καθώς και των γειτονικών Πολιτισμών της Μεσογείου. Η απόφαση για την ίδρυση βασίστηκε στην εισήγηση της Προσωρινής διοικούσας Επιτροπής του Πανεπιστημίου Κύπρου, με την οποία δηλωνόταν ότι:
 
(α) Η Κύπρος προσφέρεται για έρευνα στον τομέα της αρχαιολογίας λόγω της πολιτιστικής ιδιαιτερότητάς της και της ιστορίας της, καθώς επίσης επειδή η Κυπριακή Αρχαιολογία και η αρχαιολογική έρευνα στο νησί έχουν αξιόλογη παράδοση και διεθνή ακτινοβολία.
 
(β) Η περαιτέρω διεθνής αναγνώριση της σπουδαιότητας της αρχαιολογικής έρευνας στην Κύπρο θα αποτελέσει το πρώτο κίνητρο για την προτίμηση του Πανεπιστημίου Κύπρου ως κέντρου μεταπτυχιακών σπουδών, και θα ανοίξει το δρόμο για ανταλλαγή φοιτητών και καθηγητών μεταξύ του Πανεπιστημίου Κύπρου και των Πανεπιστημίων του εξωτερικού.

 

Τα τελευταία εικοσιπέντε χρόνια τα μέλη της ΕΜΑ, τα οποία αποτελούν επίσης μέλη του ακαδημαϊκού προσωπικού του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας, μέσα από την έρευνα τους αλλά και μέσω της διδασκαλίας και της εκπαίδευσης φοιτητών τόσο στο προπτυχιακό όσο και στο μεταπτυχιακό επίπεδο έχουν συμβάλει τα μέγιστα στην πραγματοποίηση αυτών των στόχων, στη μελέτη και προώθηση δηλαδή της πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου. Δεν έχει μείνει όμως πίσω και η μελέτη της αρχαιολογίας του ευρύτερου Μεσογειακού κόσμου, αφού μέλη της ΕΜΑ διεξάγουν έρευνα και ανασκαφές στην Ελλάδα, την Τουρκία και την Γαλλία.
 
Ο πρώτος αρχαιολόγος που προσελήφθη από το Πανεπιστήμιο Κύπρου ήταν ο Καθηγητής Προϊστορικής Αρχαιολογίας Βάσος Καραγιώργης, τέως Διευθυντής του Τμήματος Αρχαιοτήτων της Κυπριακής Δημοκρατίας με μεγάλη διεθνή απήχηση, ο οποίος ανέλαβε να δημιουργήσει την Ερευνητική Μονάδα Αρχαιολογίας και διετέλεσε πρώτος διευθυντής της.
 
Στο δυναμικό της Μονάδας προστέθηκε άμεσα ο Καθηγητής Κλασσικής Αρχαιολογίας Δημήτριος Μιχαηλίδης, ο οποίος το 1996 διαδέχθηκε τον Καθ. Καραγιώργη στη θέση του Διευθυντή της Μονάδας, όπου και παρέμεινε μέχρι την αφυπηρέτηση του το 2014. Κατά τη διάρκεια της θητείας του Καθ. Μιχαηλίδη, η ΕΜΑ ενδυναμώθηκε και συνέχισε να λειτουργεί ως ένα διεθνώς αναγνωρισμένο ερευνητικό κέντρο.
 
Με την πρόσληψη του Δημήτριου Τριανταφυλλόπουλου, καθηγητή Βυζαντινής Αρχαιολογίας, ο οποίος έχει επίσης αφυπηρετήσει, συμπληρώθηκαν οι τρεις παραδοσιακοί πυλώνες της αρχαιολογίας.
 
Η προϊστορική αρχαιολογία διδάσκεται τώρα από δύο αρχαιολόγους: την Καθηγήτρια Μαρία Ιακώβου, η οποία διδάσκει Πρωτοϊστορική αρχαιολογία της Κύπρου και της Ανατολικής Μεσογείου, και την Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ουρανία Κουκά, η οποία διδάσκει Αιγαιακή αρχαιολογία.
 
Κλασσική Αρχαιολογία διδάσκει ο Αναπληρωτής Καθηγητής Γιώργος Παπασάββας, ενώ η Βυζαντινή Αρχαιολογία εκπροσωπείται από την Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Μαρία Παρανή και τον Επίκουρο Καθηγητή Αθανάσιο Βιώνη.
 
Από την ίδρυση της μέχρι και σήμερα, τα μέλη της Ερευνητικής Μονάδας Αρχαιολογίας συμπληρώνουν άλλους βασικούς τομείς της αρχαιολογίας, όπως η Αρχαιομετρία και η Περιβαλλοντική Αρχαιολογία, που διδάσκονται από τη νυν διευθύντρια της Ερευνητικής Μονάδας Αρχαιολογίας, Καθηγήτρια Βασιλική Κασσιανίδου, η Ενάλια αρχαιολογία, την οποία διδάσκει η Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Στέλλα Δεμέστιχα, η Ιστορία της Δυτικής Τέχνης, η οποία διδάσκεται από τον Επίκουρο Καθηγητή Μιχάλη Ολύμπιο, και η αρχαιολογία του προ-βιομηχανικού κόσμου την οποία δίδασκε μέχρι την αφυπηρέτηση της το 2013 η Ομότιμη Καθηγήτρια Ευφροσύνη Ριζοπούλου Ηγουμενίδου.
 
Στα 26 χρόνια της λειτουργίας της, η ΕΜΑ έβαλε γερά θεμέλια σε όλους αυτούς τους κλάδους αρχαιολογικής έρευνας, κανένας από τους οποίους δεν υπήρχε στην Κύπρο πριν την ίδρυση της. Μέσα από την διδασκαλία τόσο σε προπτυχιακό όσο και σε μεταπτυχιακό επίπεδο, τα μέλη της ΕΜΑ συντείνουν στην δημιουργία μια νέας γενιάς Κυπρίων αρχαιολόγων, που διαθέτουν όλα τα εφόδια που χρειάζονται για να διαπρέψουν στο επιστημονικό αυτό πεδίο.

 
 
Τα τελευταία χρόνια στο ανθρώπινο δυναμικό της ΕΜΑ έχει πλέον προστεθεί μια πολύ δυναμική ομάδα μεταδιδακτορικών ερευνητών (Δρ Ανδρέας Χαραλάμπους, Δρ Μαρία Δικωμίτου-Ηλιάδου, Δρ Άρτεμις Γεωργίου, Δρ Στέλλα Διάκου, Δρ Θεοδώρα Μούτσιου και Δρ Σκεύη Χριστοδούλου), κάποιοι από τους οποίους είναι απόφοιτοι του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου, αλλά και μια μεγάλη ομάδα διδακτορικών φοιτητών. Μέχρι το 2015 είχαν ήδη δοθεί 15 διδακτορικοί τίτλοι από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας σε διάφορους τομείς της Αρχαιολογίας.
 
 
Η ΥΠΟΔΟΜΗ ΤΗΣ ΕΜΑ
 
Εξαιρετικά σημαντική είναι και η υποδομή που διαθέτει η Ερευνητική Μονάδα Αρχαιολογίας, η οποία υποστηρίζει την έρευνα με τον καλύτερο τρόπο. Η βιβλιοθήκη της ΕΜΑ αποτελεί μία από τις καλύτερες αρχαιολογικές βιβλιοθήκες στο νησί, αφού στεγάζει πέραν των 23.000 βιβλίων και πάνω από 9.000 τόμους επιστημονικών περιοδικών.
 
Η ΕΜΑ διαθέτει επίσης σύγχρονο εξοπλισμό, τόσο για την τεκμηρίωση μνημείων και αντικειμένων που έρχονται στο φως μέσα από την ανασκαφική έρευνα, αλλά και για την περαιτέρω διεπιστημονική ανάλυση των ευρημάτων, η οποία περιλαμβάνει φυσικο-χημικές αναλύσεις μετάλλινων και πήλινων αντικειμένων κ.α. Εξίσου σημαντικές είναι οι συλλογές αναφοράς που διαθέτει η ΕΜΑ, οι οποίες περιλαμβάνουν ορυκτά και πετρώματα, σπόρους και ξυλάνθρακες, αλλά και οστά ζώων.


ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΔΙΕΘΝΩΝ ΣΥΝΕΔΡΙΩΝ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΔΙΑΛΕΞΕΩΝ
 
Η Ερευνητική Μονάδα Αρχαιολογίας είναι επίσης πολύ δραστήρια στην διοργάνωση διεθνών αρχαιολογικών συνεδρίων. Έως το 2015 είχε διοργανώσει 45 διεθνή συνέδρια, και δημοσίευσε ή ετοιμάζεται να δημοσιεύσει τα πρακτικά 20 συνεδρίων. Τα μέλη της ΕΜΑ θεωρούν επίσης ιδιαίτερα σημαντική την διάχυση την γνώσης και των πορισμάτων της έρευνας και στο ευρύτερο κοινό. Έτσι, από την ίδρυση της μέχρι σήμερα και σε κάθε ακαδημαϊκό εξάμηνο, η ΕΜΑ διοργανώνει κάθε Δευτέρα κύκλο δημόσιων διαλέξεων, στον οποίο συμμετέχουν Κύπριοι και ξένοι αρχαιολόγοι.

 
 
Η Ερευνητική Μονάδα Αρχαιολογίας είναι επίσης ιδιαίτερα επιτυχημένη στην εξασφάλιση χρηματοδότησης για ερευνητικά προγράμματα. Μέχρι τώρα, μέλη της ΕΜΑ έχουν πάρει 3 προγράμματα Marie Curie από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ανάμεσα τους ήταν και το Marie Curie Initial Training Network με τίτλο New Archaeological Research Network for Integrating Approaches to Ancient Material Studies (ακρώνυμο NARNIA), το οποίο συντόνιζε η Καθ. Βασιλική Κασσιανίδου. Με χρηματοδότηση 4,6 εκατομμύρια ευρώ, το NARNIA είναι ένα από τα μεγαλύτερα ευρωπαϊκά προγράμματα που έχει πάρει ποτέ η Κύπρος, και όχι μόνο, στις ανθρωπιστικές επιστήμες. Τα άλλα είναι δύο Marie Curie ανήκουν στις δράσεις Individual Fellowships και χρηματοδοτούν την μεταδιδακτορική έρευνα της Δρ Άρτεμης Γεωργίου και της Δρ Θεοδώρας Μούτσιου. Εξίσου επιτυχής υπήρξε η εξασφάλιση προγραμμάτων του Ιδρύματος Προώθησης Έρευνας, από το οποίο μέλη της ΕΜΑ έχουν εξασφαλίσει συνολικά 5 προγράμματα μέχρι σήμερα.
 
 
 
Τα μέλη της Ερευνητικής Μονάδας Αρχαιολογίας είναι πολύ δραστήρια και στο πεδίο. Ο Καθ. Δημήτρης Μιχαηλίδης σκάβει εδώ και χρόνια στην Νέα Πάφο την γνωστή «Οικία του Ορφέα», ενώ η Καθ. Μαρία Ιακώβου τα τελευταία χρόνια σκάβει στην Παλαίπαφο, όπου έχουν έρθει στο φως σημαντικά κατάλοιπα του πολύ σημαντικού αυτού αρχαίου Κυπριακού βασιλείου. Ο Δρ Αθανάσιος Βιώνης διεξάγει συστηματική έρευνα επιφανείας στην περιοχή της Κοφίνου από το 2014, ενώ η Δρ Στέλλα Δεμέστιχα σκάβει το εξαιρετικά σημαντικό ναυάγιο του Μαζωτού, σύγχρονου αλλά μεγαλύτερου από εκείνο της Κερύνειας. Η Καθ. Βασιλική Κασσιανίδου τα τελευταία είκοσι χρόνια διεξάγει έρευνα πεδίου στις μεταλλευτικές περιοχές του Τροόδους, και ιδιαίτερα στα μεταλλεία του Μιτσερού και της Σκουριώτισσας. Ο Δρ Γιώργος Παπασάββας ανασκάπτει στο ιερό της Αφροδίτης και του Ερμή στην Σύμη Βιάννου (Κρήτη), ενώ η Δρ Ουρανία Κουκά διεξάγει ανασκαφές στο Ηραίο της Σάμου. Τέλος, ο Δρ Μιχάλης Ολύμπιος συμμετέχει στην μελέτη μεσαιωνικών εκκλησιαστικών μνημείων στην Γαλλία. Οι φοιτητές του Πανεπιστημίου Κύπρου έχουν την δυνατότητα να συμμετάσχουν σε όλα τα προαναφερθέντα αρχαιολογικά προγράμματα πεδίου, αποκτώντας με τον τρόπο αυτόν πρακτική πείρα, πολύτιμες γνώσεις και εμπειρίες.
 
 
ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ, ΤΟ ΙΔΡΥΜΑ Α. Γ. ΛΕΒΕΝΤΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ
 
Θα ήταν μεγάλη παράληψη εάν δεν τονίζαμε επίσης τη σπουδαία συμβολή του Πανεπιστημίου Κύπρου, το οποίο στηρίζει τόσο οικονομικά, όσο και με πολλούς άλλους τρόπους, την έρευνα της Ερευνητικής Μονάδας Αρχαιολογίας. Όλα τα μέλη της ΕΜΑ είμαστε ιδιαίτερα ευγνώμονες προς τις Πρυτανικές αρχές οι οποίες βρίσκονται πάντα δίπλα μας.
 
Μεγάλη αναγνώριση και εκτίμηση οφείλουμε επίσης στο Ίδρυμα Α. Γ. Λεβέντης, χάρη στο οποίο η Ερευνητική Μονάδα Αρχαιολογίας στεγάζεται σε ένα καταπληκτικό με νεοκλασικά στοιχεία κτήριο του 1923 στην οδό Γλάδστωνος 12, έργο του αρχιτέκτονα Θεόδωρου Φωτιάδη. Το κτίριο αγοράστηκε και ανακαινίστηκε εξολοκλήρου από το Ίδρυμα Αναστάσιος Γ. Λεβέντης, το οποίο στη συνέχεια παραχωρήθηκε στο Πανεπιστήμιο Κύπρου προκειμένου να στεγάσει την ΕΜΑ και την εξαιρετική της βιβλιοθήκη. Το Ίδρυμα Λεβέντη χρηματοδοτεί επίσης ορισμένα από τα ερευνητικά προγράμματα των μελών της ΕΜΑ.
 
Πρέπει τέλος να αναφέρουμε και την άψογη συνεργασία όλων των μελών της ΕΜΑ με το Τμήμα Αρχαιοτήτων σε πολλά και διάφορα επίπεδα, μια συνεργασία η οποία ευχόμαστε όχι μόνο να συνεχιστεί αλλά και να ενδυναμωθεί.
 
 
Καθ. Βασιλική Κασσιανίδου
Διευθύντρια Ερευνητικής Μονάδας Αρχαιολογίας